Seminarium Teoria Społeczna a wyzwania współczesności

Trzecie seminarium z cyklu „Teoria społeczna a wyzwania współczesności” organizowane przez Zakład Socjologii Teoretycznej IFiS PAN
odbędzie się w formie online:
21 kwietnia 2026 r. o godz. 14:30 (CET).
Referat pt.
Konserwatywny milenaryzm: próba konstrukcji
wygłosi
dr hab. Marta Bucholc, prof. UW
z Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu

komentatorami będą:
prof. Marek Cichocki
z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego i College of Europe Natolin
oraz
dr hab. Michał Łuczewski, prof. UW
z Uniwersytetu Warszawskiego

Abstrakt wystąpienia: Przedmiotem prezentacji jest ujęcie „konserwatywnego milenaryzmu” jako narzędzia analitycznego do rozpoznawania współczesnych konserwatywnych mobilizacji politycznych. Centralnym przedsięwzięciem tej próby jest reinterpretacja klasycznej typologii utopii Karla Mannheima: przyjmuję jego kategoryzację świadomości utopijnych określoną przez stosunek do czasu i rekonfiguruję ją tak, by opisać hybrydową formę politycznej praktyki łączącą milenarystyczny imperatyw natychmiastowości z konserwatywną orientacją ku przeszłości. W perspektywie Mannheimowskiej chiliazm czy też milenaryzm to rodzaj utopijnej aktualizacji przyszłości „tu i teraz”, zaś konserwatywna utopia rekonstruuje przeszłość jako źródło odnowy; prezentowana koncepcja syntetyzuje te dwie orientacje w jedną kategorię analityczną, użyteczną do badania współczesnych strategii legitymizacyjnych.

W prezentacji skoncentruję się na trzech powiązanych wymiarach konserwatywnego milenaryzmu. Po pierwsze: alarmizm jako technika komunikacyjna — instrumentalne wykorzystywanie narracji katastroficznych i lęku w celu przyspieszenia decyzji politycznych i mobilizacji zwolenników. Po drugie: retrospektywna rekonstrukcja — proces selektywnego, ahistorycznego „wdrażania” fragmentów przeszłości jako zasobu politycznego i materiału do natychmiastowego wykorzystania. Po trzecie: imperatyw bezruchu — zabezpieczenia teraźniejszości poprzez środki zapobiegające transformacji; bezruch rozumiany jest tu jako aktywna strategia ochrony status quo.

Argumentuję dalej, że przywództwo w ramach konserwatywnego milenaryzmu często wykorzystuje retorykę prorocką: uzurpuje sobie kompetencję przewidywania, by delegitymizować konkurencyjne projekty przyszłości i usprawiedliwiać obronę „bezpiecznej” teraźniejszości. Mechanizmy te działają efektywnie szczególnie tam, gdzie percepcja ryzyka i poczucie nagłości zagrożenia są powszechne, co jednak w prezentacji traktuję jako warunek sprzyjający, a nie zasadniczy filar konserwatywnego milenaryzmu — główny nacisk pozostaje na utopii i porządku temporalnym działań politycznych.

Odniesienie do literatury rozpoznaje wkład Zygmunta Baumana w opis retrotopii — użyteczny do zrozumienia politycznej atrakcyjności odwołań do przeszłości — lecz kluczową rolę przypisuję Mannheimowi i temu, jak jego typologia umożliwia uchwycenie paradoksalnych relacji między czasami (przeszłość/teraźniejszość/przyszłość) w praktykach politycznych. Mniejszy nacisk położę na teorie percepcji ryzyka i przyspieszenia, które służą jako uzupełnienie interpretacji osadzające ją w socjologicznych diagnozach współczesności.

Marta Bucholc jest profesorką socjologii w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego i Permanent Fellow Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu. Habilitowała się w dziedzinie socjologii na Uniwersytecie Warszawskim w 2014 r., po uzyskaniu stopnia doktora socjologii (2006 r.) oraz tytułów magistra socjologii (2000 r.), filozofii (2003 r.) i prawa (2004 r.). Jest kierowniczką projektu ERC Consolidator “Abortion Figurations: Using Human Rights to Change Abortion Law” (2022-2027). Kieruje finansowanym przez Narodowe Centrum Nauki projektem SONATA BIS “Kształtowanie się habitusu narodowego a proces cywilizacyjny w Polsce po 1989 roku: Podejście figuracyjne” (2020-2026); pełni również funkcję kierowniczki polskiego zespołu w konsorcjalnym projekcie Fundacji Volkswagena “Towards Illiberal Constitutionalism in East Central Europe: Historical Analysis, Comparative and Transnational Perspectives” (2021-2026). Od 2023 r. uczestniczy w projekcie COST CA22121 “Rising Nationalisms, Shifting Geopolitics, and the Future of European Higher Education/Research Openness”.

Zainteresowania badawcze Marty Bucholc obejmują socjologię prawa, teorię socjologiczną, prawa człowieka i socjologię wiedzy. Jej ostatnie publikacje obejmują m.in. 

• “Legal Governance of Abortion: Interdependencies and Centrifugal Forces in the Global Figuration of Human Rights”, Historical Social Research 49.2/2024: 133-155;
• “Marxist and post‑Marxist sociology in East Central and Southeastern Europe.” In: Theory Reimagined: Voices of Sociologists from Around the World, edited by Rianka Roy, Anjana Narayan, Melanie Heath, & Bandana Purkayastha, Frontpage: London 2025, ss. 162-181 (wraz z Naumem Trajanovskim);
• “Dynamics of Gender Relations: Process-Sociological Perspectives”, Palgrave Studies on Norbert Elias 2025 (redakcja wraz ze Stefanie Ernst i Valerie Dahl).

Spotkanie odbędzie się w języku polskim. Połączenie Zoom przez link:

https://zoom.us/j/99495195654?pwd=sozG3bjrI0g9cHcvSBbFttZ25cFsz6.1

Identyfikator spotkania: 994 9519 5654 ; Kod dostępu: 258257

classic-editor-remember:

block-editor