Niemieckie obozy koncentracyjne i ich reprezentacje – od świadectw indywidualnych do teorii socjologicznych

Kierownik projektu: dr Piotr Filipkowski
Data rozpoczęcia: 01.09.2023
Data zakończenia: 31.12.2025
Finansowanie: Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki
numer projektu: 100-2023-00065

Tereny poobozowe (przynajmniej po głównych centrach obozowego „uniwersum”) stawały się od razu miejscami spontanicznych, a później oraz oficjalnych upamiętnień – i do dzisiaj pozostają ważnymi państwowymi miejscami-instytucjami pamięci. Także dzięki ich aktywności – obok innych muzeów i ośrodków badawczych, jak Yad Vashem w Jerozolimie czy United States Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie – przeżycia ocalałych z Zagłady i obozów koncentracyjnych są dziś może najlepiej udokumentowanymi doświadczeniami historycznymi. Niemała w tym rola historii mówionej. Dokumentacja i interpretacja doświadczeń obozowych otworzyła szereg ogólniejszych perspektyw poznawczych i pytań badawczych. Stawiano je od samego początku, jeszcze w czasie funkcjonowania obozów, a potem po ich wyzwoleniu i w kolejnych powojennych dekadach. W tym, co historycznie (jednak) wyjątkowe, szukano prawd uniwersalnych – tak o społeczeństwie, jak i o ludzkiej „naturze”. Widzimy je, po pierwsze, w indywidualnych świadectwa byłych więźniów, w szczególności literackich, które przynoszą wyraźnie i zróżnicowane odpowiedzi na pytanie o istotę i znaczenie doświadczenia obozowego – zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i najbardziej ogólnoludzkim.

Z polskich autorów wymienić tu trzeba – przykładowo, ale nie przypadkowo – Sewerynę Szmaglewską, Tadeusza Borowskiego, Zofię Kossak-Szczucką, Adolfa Gawalewicza, Wiesława Kielara, Stanisława Grzesiuka oraz Zofię Posmysz. Widzimy je także, po drugie, w bardziej systematycznych, naukowych poszukiwaniach prawdy o doświadczeniu obozowym, które wpisują się w akademicką psychologię, psychologię społeczną, czy – najczęściej – socjologię. Chodzi nam o sposób myślenia o obozach koncentracyjnych zapoczątkowany pracami Bruno Bettelheim’a i Viktora Frankla z jednej, a Eugona Kogona z drugiej strony, kontynuowany później przez Paula Martina Neuratha, Elmera Luchterchanda, a w Polsce przez Antoniego Kępińskiego i jego współpracowników oraz Annę Pawełczyńską. Z wyjątkiem Luchterhanda (który, nim został akademickim socjologiem, był członkiem amerykańskich oddziałów wyzwalających obozy) wszyscy wymienieni to byli więźniowie.

Rodzi to oczywiste pytanie o rolę własnego doświadczenia w formułowaniu naukowych uogólnień. Wśród autorów młodszego, powojennego pokolenia w ten nurt psycho-społecznych badań obozowych wpisują się prace niemieckich socjologów Wolfganga Sofsky’ego i Mai Suderland, a w Polsce Kazimierza Godorowskiego i Marka Frankiewicza. A także wydana przed w 2021 roku monumentalna praca Piotra Cywińskiego Auschwitz. Monografia Człowieka. Wszystkie te prace, co oczywiste, opierają się na licznych świadectwach więźniarskich (od literackich po historię mówioną), choć każda z nich inaczej dobiera i akcentuje te źródła, tworząc odmienne interpretacje świata obozowego.

Celem niniejszego projektu jest re-konstrukcja socjologicznych badań obozowych w kontekście polsko-niemieckim. Mimo ogromnej literatury wspomnieniowej i naukowej oraz coraz lepszej dostępności źródeł po każdej stronie, nie tylko nie istnieje wspólna tradycja tych badań, ale znikome jest ich wzajemne oddziaływanie. Ten projekt chce to zmienić, przybliżając – przez tłumaczenia i naukowe analizy – dorobek polskiej socjologii obozowej w obiegu niemieckim. A także niemieckiej i austriackiej socjologii obozowe w polskim. Przyświeca mu pytanie postawione przez Zygmunta Baumana w zakończeniu jego słynnej Nowoczesności i Zagłady, o znaczenie socjologii dla poznania Zagłady (i świata obozowego) – oraz znaczenie Zagłady (i obozów) dla przewartościowania wyobraźni socjologicznej.

classic-editor-remember:

block-editor