Imaginarium biopolityczne polskiego dyskursu fizjokratycznego i kameralistycznego (1774–1795). Kwerenda europejskiego stanu badań
Kierownik projektu: dr Gabriel Klimont-Jaroszuk
Data rozpoczęcia: 10.07.2026
Data zakończenia: 09.07.2027
Finansowanie: Narodowe Centrum Nauki, konkurs: MINIATURA 10
numer projektu: 2026/10/X/HS2/00331
Opis działania:
Celem działania naukowego jest przeprowadzenie kwerendy europejskich badań nad tym, jak kategorie biopolityki są wykorzystywane do analizy przemian kluczowych pojęć antropologicznych i społecznych w XVIII-wiecznym fizjokratyzmie i kameralizmie. Wyniki kwerendy posłużą do przygotowania projektu badawczego o polskiej biopolityce lat 1774–1795, rozumianej jako efekt napięcia między racjonalnością „naturalnego porządku i cyrkulacji” (fizjokratyzm) a racjonalnością „zarządu wewnętrznego” (kameralizm). Kwerenda pozwoli wypracować nowatorską ramę teoretyczną, metodę oraz pytania badawcze w dialogu z międzynarodowym stanem badań, a następnie zastosować je w projekcie Sonata, który będzie analizował imaginarium biopolityczne polskiej kultury oświecenia w oparciu o korpus traktatów teoretycznych (m.in. Stroynowskiego, Popławskiego, Kołłątaja, Dziekońskiego, Ossowskiego, Staszica, Wybickiego i Naxa).
Biopolityka pozwala ująć fizjokratyzm i kameralizm nie jako przeciwstawne doktryny ekonomiczne, lecz jako konkurencyjne racjonalności rządzenia, których stawką jest zarządzanie życiem w warunkach ryzyka, niepewności i wzmożonej cyrkulacji (Foucault 2010). Ciężar przesuwa się z nakazów i zakazów na regulację procesów: kształtowanie warunków cyrkulacji (aprowizacja, ceny, podaż, mobilność) tak, aby minimalizować ryzyko kryzysu i wytwarzać „optymalne” poziomy zjawisk. Interwencja ma charakter pośredni: modyfikuje się milieu (środowisko), by zachowania wyłaniały się jako „naturalne” (Terranova 2009). Prowadzi to do paradoksu: w tym samym kontinuum pojęciowym równocześnie odkrywa się porządek natury (fizjokratyzm) i wytwarza normy stojące na straży normalności (kameralizm) . Zbiorowość zaczyna być ujmowana jako splot procesów (serii zdarzeń, ryzyk, dystrybucji), a „człowiek” i „ludność” jako korelaty dobrych i złych cyrkulacji, regulowanych przez nowe normy widzialności (wskaźniki produktywności, tablice danych, metafory bezpieczeństwa). W rezultacie pojawia się zestaw nowych problemów badawczych: jak wykorzystywać „potencjalność” człowieka i wpływać na naturę, jak wyobrażać nowe procesy ekonomiczne i kulturowe, jak rządzić poprzez „pragnienia” i „interes własny” (homo oeconomicus), jak rozróżniać państwo i społeczeństwo oraz jak traktować prawo jako narzędzie kształtowania populacji?
Fizjokratyzm i kameralizm coraz częściej analizuje się łącznie jako odpowiedzi na szerszy „zwrot ekonomiczny” i dominację języka ekonomii w rządzeniu (Kaplan i Reinert 2019). Najnowsze badania pokazują, że biopolityka w traktatach XVIII-wiecznych teoretyków działa nie tylko jako program instytucjonalny, lecz także jako imaginarium antropologiczne i społeczne, o szerokim zakresie oddziaływania (Nelson 2024). W tym duchu fizjokratyzm bada się jako „psychologię argumentacji” i publiczny reżim retoryczny (Vardi 2012), a kameralizm jako technikę dystrybucji „obrazów dobrego porządku” oraz projekt wytwarzania pożądanych sposobów myślenia o człowieku i cyrkulacji (Simon 2004; Wakefield 2009). Istotne są tu analizy kultury epistemicznej, metafor fizjokratów oraz typu podmiotu poznającego, jaki zakładały ich narzędzia reprezentacji (Charles 2004; Buck-Morss 1995).
Większość powyższych pytań i zagadnień nie została dotąd opracowana na polskim gruncie. Fizjokratyzm badano głównie jako teorię ekonomiczną (Zagóra-Jonszta 2007), a ujęcia kulturowe są albo przestarzałe (Opałek 1962), albo nie uwzględniają ram teoretycznych obecnych w badaniach międzynarodowych (Blaszke 1988). Polskie wątki kameralistyczne analizowano głównie pod kątem recepcji i rekonstrukcji pojęciowej (Malec 1986). Powstaje więc luka badawcza, szczególnie wobec ustaleń, że idee fizjokratyczne i kameralistyczne współtworzyły kluczowe przekształcenia podstawowych pojęć antropologicznych i społecznych I RP (Grześkowiak-Krwawicz 2018). W moich pracach wykorzystywałem perspektywę biopolityczną do analizy XVIII-wiecznych przemian kulturowych (Klimont-Jaroszuk 2023) oraz regulacji mobilności (Klimont-Jaroszuk 2025). Brakuje jednak badań nad polską biopolityką kultury oświecenia. Planowane działanie ma wypełnić tę lukę.
- classic-editor-remember:
- block-editor
