II Seminarium Analiz Klasowych

W środę 17 czerwca w Pałacu Staszica w Warszawie odbyło się III Seminarium Analiz Klasowych współorganizowane przez Zespół Badań Struktury Społecznej IFiS PAN oraz Sekcję Analiz Klasowych PTS. Gościem seminarium był dr Tomasz Warczok (Uniwersytet Warszawski), który wygłosił referat pt. „Wielowymiarowość podziałów ideologicznych w Polsce: w stronę geometrycznej intersekcjonalności klasy, religii i płci”.

W swoim wystąpieniu dr Warczok podjął próbę rekonstrukcji społecznych uwarunkowań podziałów ideologicznych w Polsce, rozumianych jako zróżnicowanie postaw i opinii politycznych. Opierając się na danych z badania POLPAN 2018 (n = 1075), argumentował, że podziały te nie mogą być wyjaśniane wyłącznie przez odwołanie do klasy społecznej. Zamiast tego należy je analizować jako efekt wzajemnego oddziaływania wielu czynników strukturyzujących, przede wszystkim pozycji klasowej, identyfikacji religijnej oraz płci.

Przedstawione analizy pokazały, że istotną rolę w kształtowaniu podziałów ideologicznych odgrywają zarówno struktury klasowe, różnicujące orientacje liberalne i konserwatywne, jak i identyfikacje oraz praktyki religijne, związane z przeciwstawieniem solidaryzmu i rynkowego indywidualizmu. Dr Warczok zwrócił uwagę, że polska klasa wyższa – w przeciwieństwie do wielu swoich zachodnich odpowiedników – charakteryzuje się wysokim stopniem integracji frakcyjnej, co wzmacnia jej pozycję zarówno w wymiarze strukturalnym, jak i symbolicznym.

Wyniki analiz wskazały również, że katolicyzm częściej wiąże się z orientacją solidaryzującą, podczas gdy świeckość sprzyja postawom indywidualistycznym, szczególnie wśród przedstawicieli klasy ludowej. W obrębie klasy wyższej podział ten przybiera dodatkowo wyraźny wymiar polityczno-kulturowy. Interesującym wnioskiem było także stwierdzenie, że katolicyzm – zwłaszcza w połączeniu z habitusem kobiecym – może osłabiać dystanse klasowe, podczas gdy świeckość ma tendencję do ich wzmacniania. Jednocześnie wpływ świeckości okazuje się zależny od pozycji klasowej: w klasie wyższej wiąże się z szeroko rozumianym liberalizmem, natomiast w klasie średniej częściej przyjmuje formę rynkowego, bardziej zachowawczego indywidualizmu.

Całość analizy stanowiła twórcze rozwinięcie relacyjnej teorii klas Pierre’a Bourdieu w perspektywie intersekcjonalnej. Wykorzystując narzędzia geometrycznej analizy danych, przede wszystkim wieloraką analizę korespondencji (WAK), dr Warczok najpierw zrekonstruował przestrzeń podziałów ideologicznych, a następnie przestrzeń klas społecznych w Polsce. W ostatnim etapie, łącząc WAK z analizą wariancji (MANOVA), przedstawił kierunki i siłę wzajemnych relacji między klasą społeczną, religią i płcią. Pokazał tym samym, że czynniki te nie działają niezależnie od siebie, lecz pozostają w złożonych relacjach, które w nieoczywisty sposób współkształtują postawy i opinie polityczne Polek i Polaków.

Spotkanie cieszyło się dużym zainteresowaniem. W seminarium uczestniczyło łącznie około 70 osób, w tym 25 osób stacjonarnie w Pałacu Staszica oraz 45 osób online.