Czytanie fenomenologii: fenomenologia literatury 2

Polskie Towarzystwo Fenomenologiczne oraz Instytut Filozofii i Socjologii PAN zapraszają do udziału w cyklicznym seminarium fenomenologicznym pt.

Czytanie fenomenologii: fenomenologia literatury 2

Pierwsze spotkanie odbędzie się
26 października (poniedziałek) 2026 r. o godz. 17.00
na platformie Zoom (szczegóły poniżej)

Polskie Towarzystwo Fenomenologiczne oraz Instytut Filozofii i Socjologii PAN zapraszają na seminarium organizowane w ramach cyklu Czytanie…, które poświęcone jest studium dzieł przedstawicieli ruchu fenomenologicznego, pracom myślicieli, którzy inspirowali twórców fenomenologii, oraz tych inspirujących się fenomenologią, wreszcie tych, którzy korzystali jedynie z fenomenologii jako metody badań. W semestrze zimowym 2026/2027 proponujemy lekturę tekstów fenomenologicznych dedykowanych literaturze, którą poprowadzi zespół badaczy reprezentujących różne polskie ośrodki naukowe.

Od literatury fenomenologicznej do fenomenologii tekstów literackich

Powiązanie literatury i fenomenologii od dawna zaprząta uwagę badaczy i to z wielu względów. Przechodzimy tu od namysłu nad właściwym sposobem wyrazu badań fenomenologicznych, przez fenomenologiczne odczytania konkretnych tekstów literackich, po tworzenie ogólnej fenomenologii literatury. Po wczesnym okresie poszukiwań adekwatnego języka ściśle naukowego, fenomenologia dość szybko rozszerzyła zakres środków językowych o styl mówienia charakterystyczny bardziej dla literatury niż języka matematyki. Tak, jak gdyby to właśnie dopiero w języku literackim fenomenologia odnajdywała możliwość utrwalenia i przekazania tego, co stanowi przedmiot jej wnikliwych wglądów. Tego rodzaju poszerzenie fenomenologii naraziło ją wprawdzie na różnorakie zarzuty krytyczne ze strony reprezentantów innych nurtów filozoficznych, zwłaszcza takie jak zarzut „mętnego stylu”, niemniej okazało się jej trwałym komponentem, a poniekąd i katalizatorem rozwoju. Otwarcie fenomenologii na literaturę daje o sobie znać nie tylko w metafilozoficznych poszukiwaniach własnego języka, ale również w podejmowanych przez fenomenologów badaniach konkretnych tekstów literackich. Wystarczy wspomnieć o autorach reprezentujących niemiecką szkołę wczesnej fenomenologii: monachijską (Daubert), getyńską (Ingarden) i fryburską (Heidegger), czy też o myślicielach tworzących francuski nurt rozwoju ruchu fenomenologicznego: Sartrze, Merleau-Pontym, Levinasie, Ricoeurze, a współcześnie Marionie i Romano. Do tego kręgu nie bez wątpliwości można również zaliczyć Derridę, który w najradykalniejszy sposób zestawia filozofię z literaturą. Dodajmy, że nie ma chyba gatunku literackiego, który by nie doczekał się jakichś analiz fenomenologicznych, a szczególnie istotną częścią rozważań fenomenologicznych dotyczących literatury stała się poezja – o czym przede wszystkim poświadcza myśl Heideggera. Ale ważny wkład do badań nad tą problematyką znajdujemy także w tekstach bardziej współczesnych myślicieli, jak Maldiney, Barbaras, Escoubas i Chretien.
Szczegółowy program zajęć znajduje się poniżej.
PRZYGOTOWALI:
Jarosław Jakubowski, Iwona Misiak,
Monika Murawska, Piotr Schollenberger,
Daniel R. Sobota

Program zajęć:

Zajęcia pierwsze: 26.10, godz. 17.00
Temat: Derrida, Ricœur, Ingarden: przekład między literackością a literalnością
Prowadzący: Tomasz R. Szymczyński
Proponowane teksty:
1) Jacques Derrida, Wieże Babel, (przeł.) Adam Dziadek, (w:) Współczesne teorie przekładu. Antologia, (red). Piotr [de Bończa] Bukowski, Magda Heydel, Wydawnictwo Znak, Kraków 2009. [Jacques Derrida (1985), Des tours de Babel]
2) Paul Ricœur, Paradygmat przekładu, (przeł.) Małgorzata Kowalska, (w:) Współczesne teorie przekładu. Antologia, (red). Piotr [de Bończa] Bukowski, Magda Heydel, Wydawnictwo Znak, Kraków 2009. [Paul Ricœur (1999), Le paradigme de la traduction]
3) Roman Ingarden, O tłumaczeniach, (w) Polska myśl przekładoznawcza. Antologia, (red.) Piotr de Bończa Bukowski, Magda Heydel, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013. [Roman Ingarden (1955)]

Zajęcia drugie: 09.11 godz. 18.00 (!)
Temat: Absurd-tragizm-autodestrukcja: fenomenologiczna próba odczytania Kaliguli A. Camusa
Prowadząca: Magdalena Kozak
Proponowany tekst:
A. Camus, Kaligula, tłum. J. Kasza, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2004.

Zajęcia trzecie: 23.11, godz. 17.00
Temat: Fenomenologia czytania w ujęciu Wolfganga Isera.
Prowadzący: Michał Januszkiewicz
Proponowany tekst:
Wolfgang Iser, Apelatywna struktura tekstów. “Pamiętnik Literacki” 1980/1.
Ten sam tekst ukazał się też w nowszym tłumaczeniu we “Współczesnej teorii badań literackich za granicą” (t. IV, vol.1) w roku 1996.

Zajęcia czwarte: 07.12, godz. 17.00
Temat: Słoje czasu i łuki życia. Fuga pytań
Prowadzące: Maria Kostyszak, Joanna Lehman
Proponowany tekst:
M. Heidegger, Co zwie się myśleniem? tłum. J. Mizera, Warszawa 2017, ss. 11-21, 67-79. 111-118 oraz 199-202 (dwa pierwsze wykłady, dwa “Przejścia”; z drugiej części pierwszy wykład i jedno “Przejście”).

Zajęcia piąte: 21.12, godz. 17.00
Temat: Przestrzenie poezji
Prowadzący: Roman Bromboszcz
Proponowany tekst:
Gaston Bachelard, The Phenomenology of Roundness [w:]
The Poetics of Space, trans. Maria Jolas, Beacon Press, 1994 [1958]

Zajęcia szóste: 11.01, godz. 17.00
Temat: Czytanie i rozumienie
Prowadzący: Robert Grzywacz
Proponowane teksty:
M. Richir, „Prolégomènes à une théorie de la lecture”, Textures n° 5 (1969), 35 – 53 (tłum. robocze – RG);
M. Richir, „Du rôle de la phantasia au théâtre et dans le roman”, Littérature, n°132 (2003), 24-33, https://doi.org/10.3406/litt.2003.1817 (tłum. robocze – RG).

Zajęcia siódme: 25.01, godz. 17.00
Temat: Narracyjność wspólnoty i czasu historycznego według Davida Carra
Prowadzący: Filip Gołaszewski
Proponowany tekst:
David Carr, Time, Narrative, and History (Bloomington: Indiana University Press, 1986, s. 153-185 [rozdz. 6].

Zajęcia ósme: 01.02, godz. 17.00
Temat: Paul Ricoeur: Konflikt – tragizm – etyczność.
Prowadząca: Maria Reut
Proponowany tekst: P. Ricoeur, O sobie samym jako innym, s.399-413.
Teksty uzupełniające:
P. Ricoeur, Lectures 3, Aux frontieres de la philosophie (Sur le tragique), s.187-209.
M. C. Nussbaum, The Fragility of Goodness, s.51-63.

Prowadzące i prowadzący spotkania:

Dr hab., prof. UAM, Tomasz R. Szymczyński – Zakład Filozofii i Teorii Polityki WNPiD UAM w Poznaniu. Współzałożyciel grup badawczych: Hermeneutyka wielojęzykowości i praktyka przekładu klasycznych tekstów chińskich (USWPS, Warszawa) oraz Centrum badań nad hermeneutyką wielojęzykowości i retoryką wieloprzekładu (UAM, Poznań). Autor pięciu monografii, w tym: Horyzonty sporu wokół istoty zjawiska deficytu demokratycznego w Unii Europejskiej, Warszawa 2013; Polityka drogi okrężnej jako strategia sensu w chińskim obszarze kulturowym z perspektywy hermeneutyki wielojęzykowości, Poznań 2020.

Dr Magdalena Kozak – doktor filozofii, adiunkt na Uniwersytecie Ignatianum w Krakowie. Obszar zainteresowań: filozofia egzystencjalna, fenomenologia francuska, filozofia dialogu i relacji; problem zła, przemocy, zależności, wolności i odpowiedzialności; Jean-Paul Sartre, Emmanuel Lévinas, Albert Camus, Józef Tischner. Pracuje na styku filozofii, literatury, filmu.
Wybrane publikacje: „Świadomość – wyobraźnia – wariacja imaginacyjna w myśli J.-P. Sartre’a”. Principia 72, nr 1 (2025): 207–231; „Le regard sartrien comme l’antichambre de l’enfer dans les relations interpersonnelles”. W: The Faces of Contemporary Phenomenology. Vol. 2, Sartre and Beyond, red. M. Kozak, R. Grzywacz i S. Urbaniak, 105–116. Harrassowitz Verlag, 2024; „Etyka egzystencjalna”. W: Słowniki Społeczne. Etyka współczesna, red. A. Bugajska. Kraków, 2024; „Spory o pojęcie odpowiedzialności w filozofii współczesnej”. W: Słowniki Społeczne. Spory moralne, red. W. Pasierbek, B. Szlachta i P. Duchliński. Kraków, 2023; „Le rôle de la honte dans la formation de la subjectivité humaine chez Jean-Paul Sartre et Emmanuel Lévinas”. Forum Philosophicum 27, nr 2 (2022): 211–235; „La subjectivité comme l’hospitalité envers l’Autre selon Emmanuel Lévinas”. W: L’identité en question. Entre parcours de vulnérabilités et chemins d’autonomie, red. D. Lambert i L. Rizzerio, 67–76. Presses universitaires de Namur, 2022.

Prof. dr hab. Michał Januszkiewicz – filozof literatury; kierownik Zakładu Semiotyki Literatury (UAM); zajmuje się m. in. fenomenologią hermeneutyczną, filozofią egzystencji, problematyką antybohatera; autor książek, m.in. Tropami egzystencjalizmu w literaturze polskiej XX wieku (1998); Stanisław Dygat (1999), W-koło hermeneutyki literackiej (2007); Horyzonty nihilizmu. Gombrowicz-Borowski-Różewicz (2009, Nagroda Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego 2010), Kim jestem ja, kim jesteś ty? Etyka, tożsamość, rozumienie (Poznań 2012), W poszukiwaniu sensu. Phronesis i hermeneutyka (2016), Być i rozumieć. Rozprawy i szkice z humanistyki hermeneutycznej (2017); Bezdomność i bunt. Rzecz o Andrzeju Babińskim (2024), Antybohater. Horyzonty literatury i filozofii nowoczesnej (2026). Wykładał na uniwersytetach w Rosji i Czechach. Odbył staż w Albert-Ludwigs-Universität we Freiburgu im Breisgau. Stypendysta Fundacji Nauki Polskiej (2000). Jest m.in. członkiem International Institute for Hermeneutics, Polskiego Towarzystwa Fenomenologicznego oraz Towarzystwa im. Edyty Stein. Członek Rady Programowej Instytutu Literatury w Krakowie (2019-2024). W roku 2018 uhonorowany państwowym odznaczeniem „Zasłużony kulturze – Gloria Artis”

Dr hab., prof. emerita UWr, Maria Kostyszak – absolwentka filologii angielskiej (1972-1977) oraz filozofii (1976 – 1981) na Uniwersytecie Wrocławskim. Pracowała w Instytucie Filozofii przy Uniwersytecie Wrocławskim od 1978 do 2019, w latach 2016-2019 pełniła funkcję dyrektorki IF. Autorka książek: Spinoza a Pascal: porównanie postaw filozoficznych (1993), Martin Heidegger – rękodzieło myślenia (1997), Istota techniki – głos Martina Heideggera (1998), Spór z językiem: krytyka ontoteologii w pismach Nietzschego, Heideggera i Derridy (2010), Etyka osobista. O przemieniającym potencjale sztuki i techniki/Personal Ethics: On Transforming Potential of Art and Technology (2019) oraz artykułów w języku polskim i angielskim. Bada zależności między technicznymi uwarunkowaniami myślenia i mówienia, a egzystencjalnymi i kulturowymi możliwościami niepodlegania technonaukowym dyktatom. Na wielu krajowych i zagranicznych konferencjach (Toruń, Łódź, Warszawa, Olsztyn, Nowy Jork, Delft, Utah, Lizbona itp.), konsultuje swoje wyniki interdyscyplinarnie. W ostatniej, dwujęzycznej książce Etyka osobista skupia się na dwu nurtach rozbudzania i rozwijania świadomości etycznej: za pomocą osiągnięć techniki, jak również twórczości artystycznej. Oddolne inicjatywy społeczne na rzecz sprawiedliwości, pacyfizmu i etyki bliskich relacji badane są jako szanse innej etyki o zasięgu planetarnym.

Joanna Lehman (z domu Ważna) – poetka i animatorka życia literackiego w Głogowie i Zielonej Górze. Założycielka Głogowskiego Stowarzyszenia Literackiego i pierwsza jego prezeska. Polonistka (absolwentka Uniwersytetu Wrocławskiego) i historyczka sztuki, dziennikarka, reżyserka i instruktorka teatralna (prowadziła teatr amatorski oraz grupy szkolne), eseistka, kierowniczka literacka „Akapitu”, członkini kolegium redakcyjnego „Mitu”. Współautorka piosenek „Membrany”. Babcia Endorfinek, dwóch chłopców z niepełnosprawnościami – Rocha i Bazyla. W 2023 wydała tom wierszy zatytułowany „W milczeniu słowo”.

Dr Roman Bromboszcz – filozof, poeta i kulturoznawca. Zajmuje się filozofią i kulturą współczesną ze szczególnym uwzględnieniem relacji technika a jednostka. W swoim dorobku ma cztery książki naukowe: “Estetyka zakłóceń”, “Ewolucja i wartość. Szkice o kulturze”, “Kultura cybernetyczna i jakość” oraz “Stechnologizowana kultura”. Publikował m. in. w Przeglądzie kulturoznawczym, Kulturze współczesnej, Polish Journal of Aesthetics, Kulturze i Wartościach, a także w takich czasopismach jak: Rita Baum, Ha!art, Nowa Orgia Myśli i Plaża. Ciemnia.

Dr hab. prof. Uniwersytetu DSW, Maria Reut – filozofka kultury i edukacji. Obszary badawcze: filozofia sztuki, teorie interpretacji, hermeneutyka, etyka, zagadnienia przemocy symbolicznej, kulturowe dziedzictwo europejskie; koncepcje narracji (również narracji w sztuce). W ramach badań narracji jako kategorii filozoficznej, etycznej i literackiej zajmuje się też zagadnieniami dramatu i teatru. Uczestniczyła w sympozjach na ten temat, a także w festiwalach Unii Teatrów Europy, między innymi w Rzymie, Turynie, Paryżu, Tessalonikach, Atenach. Pracuje w zespole redakcyjnym czasopisma INSTED: Interdisciplinary Studies in Education & Society, a także w Federacyjnej Komisji ds. etyki w badaniach naukowych.

Dr Filip Gołaszewski – filozof, kulturoznawca i tłumacz. Zajmuje się fenomenologią, narratologią oraz klasyczną filozofią niemiecką, ze szczególnym uwzględnieniem Hegla i Husserla. Obecnie prowadzi badania nad fenomenologiczną narratologią dyskursu filozoficznego. Członek Polskiego Towarzystwa Fenomenologicznego oraz zespołu redakcyjnego czasopisma „Eidos: A Journal for Philosophy of Culture”, gdzie współredagował numery poświęcone fenomenologii i narracji. Od 2017 roku przekłada teksty filozoficzne i humanistyczne, między innymi „Obezwładniająca gorycz czasu – Nietzsche Krzysztofa Michalskiego” Nicolasa de Warrena. Poza pracą akademicką zajmuje się projektowaniem narracji do gier i jest aktywnym muzykiem w zespole Sun No More oraz solowym projekcie BLUSH.

Wybrane publikacje: „Reason as a Cultural Locality and Universal Teleology: The Case of Hegel and Husserl”, w: „Locality of Reason”, Poznan Studies in the Philosophy of the Sciences and the Humanities 123, Brill 2025; „Metafizyczna funkcja narracji. Analiza zagadnienia na przykładzie Heglowskiej »Fenomenologii ducha«”, „Stan Rzeczy” 1/2022; „The Narrative Attempt to the Concept of Truth in Hegel’s Phenomenology of Spirit”, „Hegel-Jahrbuch” 2022.

Dr Robert Grzywacz – adiunkt w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie. Interesuje się filozofią współczesną, zwłaszcza hermeneutyką filozoficzną, fenomenologią, antropologią filozoficzną. Bada problematykę ludzkiej tożsamości, w tym narracyjne jej koncepcje i ich zastosowanie na styku filozofii, psychologii i psychiatrii. Podejmuje również zagadnienia dotyczące podmiotowości, ranliwości i przekonań, w tym religijnych. Jest autorem monografii Świadek przekonań – podmiot sumienia. Paul Ricoeur i filozofia świadectwa (Kraków 2020), wielu artykułów naukowych, a także redaktorem monografii wieloautorskich, spośród których ostatnio ukazały się: The Faces of Contemporary Phenomenology: the Quest for Relevance (z P. Janikiem, M. Kozak i S. Urbaniakiem – Wiesbaden 2021) i The Faces of Contemporary Phenomenology, Vol. 2: Sartre and Beyond (z M. Kozak i Sz. Urbaniakiem – Wiesbaden 2024).

Dr hab. Daniel R. Sobota (IFiS PAN) – filozof, fenomenolog. Autor kilkudziesięciu artyku-łów oraz trzech książek, w tym: dwutomowej monografii pt. Źródła i inspiracje Heideggerow-skiego pytania o bycie (wyd. Fundacja Yakiza, Bydgoszcz 2012-2013), pracy o początkach ruchu fenomenologicznego i istocie fenomenologii: Narodziny fenomenologii z ducha pytania. Johannes Daubert i fenomenologiczny rozruch (IFiS PAN, Warszawa 2017, wyd. niemieckie: Konigshaus & Neumann, Würzburg 2023). Jego badania obejmują takie obszary tematyczne, jak: filozofia niemiecka przełomu XIX i XX wieku, filozofia Heideggera, fenomenologia, filo-zofia pytania, filozofia teatru J. Grotowskiego i teoria performansu.

*
Odbywający się od dziesięciu lat cykl seminaryjny pt. Czytanie fenomenologii organizowany jest przez Polskie Towarzystwo Fenomenologiczne we współpracy z Instytutem Filozofii i Socjologii PAN. Autorami tekstów, które omawiane były podczas wcześniejszych spotkań, są zarówno klasycy historii filozofii nowożytnej i współczesnej: Kartezjusz, Kant, Husserl, Heidegger, Patočka, Arendt, Gadamer, Henry, Marion i Ricoeur, jak i autorzy mniej jeszcze znani, choć dla ujęcia wybranych tematów mający szczególne znaczenie. W semestrze zimowym 2026/2027 zapraszamy na dziewiętnasty już cykl spotkań jednosemestralnych poświęconych lekturze tekstów z zakresu fenomenologii literatury. Jest to tematyczna kontynuacja zeszłorocznego seminarium, prowadzona jednak przez nowy zespół naukowców. Formuła spotkań, które prowadzone są przez zaproszonych gości-filozofów specjalizujących się w omawianej podczas zajęć tematyce, przewiduje nieskrępowaną analizę i interpretację wybranych tekstów fenomenologicznych lub jakoś związanych z fenomenologią (np. jako inspiracja) w celu poszerzenia i pogłębienia wiedzy dotyczącej podstawowych tematów filozofii. W tym sensie cele Czytania leżą daleko poza czysto „szkolną” prezentacją danej tematyki. Najczęściej tekst jest jedynie pretekstem, aby w nawiązaniu do problematyki wybranego dzieła przedstawić własny punkt widzenia i włączyć się w spór filozoficzny. W seminarium biorą udział osoby pochodzące z różnych środowisk akademickich, o różnym stopniu filozoficznego zaawansowania, doświadczenia i wiedzy, a także mające w tym zakresie różne filozoficzne preferencje. Seminarium jest otwarte dla wszystkich zainteresowanych nim osób: zarówno dla amatorów myślenia filozoficznego, studentów filozofii, doktorantów, jak i dla bardziej doświadczonych badaczy.
Gospodarzem spotkań jest dr hab. Daniel R. Sobota, prof. IFiS PAN.

Osoby wyrażające chęć uczestnictwa w seminarium proszone są o przesłanie zgłoszenia drogą mailową do dnia 22 października 2026 na adres: daniel.sobota@ifispan.edu.pl.
Można zapisywać się także w późniejszym terminie, jeśli kogoś interesuje uczestnictwo w poszczególnych zajęciach.

Kontakt do organizatora w sprawach innych niż zgłoszenie:
Daniel R. Sobota
e-email: daniel.sobota@ifispan.edu.pl, tel. 502618470

Lista tematów dotychczasowych „Czytań” wraz z nazwiskami osób prowadzących spotkania

1. E. Husserl: Witold Płotka (UG) (sem. letni. 2016)
2. M. Heidegger: Daniel R. Sobota (IFiS PAN)
3. J.-L. Marion: Wojciech Starzyński (IFiS PAN)
4. Kartezjusz: Wojciech Starzyński (IFiS PAN)
5. H.-G. Gadamer: Małgorzata Przanowska (UW) i Daniel R. Sobota (IFiS PAN)
6. M. Henry: Monika Murawska (ASP Warszawa)
7. J. Patočka: Wojciech Starzyński (IFiS PAN)
8. P. Ricoeur: Jarosław Jakubowski (UKW)
9. H. Arendt: Marcin Moskalewicz (UM Poznań)
10. Fenomenologia feministyczna: Marzena Adamiak (IFiS PAN)
11. I. Kant przez Husserla: Piotr Łaciak (UŚ)
12. R. Ingarden: Marek Piwowarczyk (KUL)
13. Fenomenologia polityczna: Andrzej Gniazdowski (IFIS PAN)
14. Fenomenologia Boga: Robert Grzywacz (UIK) i Szczepan Urbaniak (UIK)
15. Fenomenologia erosa: Piotr Karpiński (UP Kraków)
16. J. Derrida: Aleksander Kopka (UŚ)
17. J.P. Sartre (literacki): Magdalena Kozak (UIK)
18. Fenomenologia literatury 1: Iwona Lorenc (UW), Monika Murawska (ASP War), Iwo-na Misiak (IBL PAN), Piotr Scholenberger (UW), Jarosław Jakubowski (UKW), Da-niel R. Sobota (IFiS PAN).

Zapowiedzi:
20. Sem. letni 2026/2027: Bycie i czas (Daniel R. Sobota)

classic-editor-remember:

block-editor