Czytanie: fenomenologia literatury

Polskie Towarzystwo Fenomenologiczne oraz Instytut Filozofii i Socjologii PAN
zapraszają do udziału w cyklicznym seminarium fenomenologicznym pt.

Czytanie: fenomenologia literatury

Pierwsze spotkanie odbędzie się
02 marca (poniedziałek) 2026 r. o godz. 17.30
na platformie Zoom (szczegóły poniżej)

Polskie Towarzystwo Fenomenologiczne oraz Instytut Filozofii i Socjologii PAN zapraszają na seminarium organizowane w ramach cyklu Czytanie…, które poświęcone jest studium dzieł przedstawicieli ruchu fenomenologicznego, pracom myślicieli, którzy inspirowali twórców fenomenologii, oraz tych inspirujących się fenomenologią, wreszcie tych, którzy korzystali jedynie z fenomenologii jako metody badań. W semestrze letnim 2025/2026 proponujemy lekturę różnych tekstów fenomenologicznych, którą poprowadzi po raz pierwszy w historii seminarium zespół badaczy, reprezentujących różne polskie ośrodki naukowe.

Od literatury fenomenologicznej do fenomenologii tekstów literackich

Powiązanie literatury i fenomenologii od dawna zaprząta uwagę badaczy i to z wielu względów. Przechodzimy tu od namysłu nad właściwym sposobem wyrazu badań fenomenologicznych, przez fenomenologiczne odczytania konkretnych tekstów literackich, po tworzenie ogólnej fenomenologii literatury. Po wczesnym okresie poszukiwań adekwatnego języka ściśle naukowego, fenomenologia dość szybko rozszerzyła zakres środków językowych o styl mówienia charakterystyczny bardziej dla literatury niż języka matematyki. Tak, jak gdyby to właśnie dopiero w języku literackim fenomenologia odnajdywała możliwość utrwalenia i przekazania tego, co stanowi przedmiot jej wnikliwych wglądów. Tego rodzaju poszerzenie fenomenologii naraziło ją wprawdzie na różnorakie zarzuty krytyczne ze strony reprezentantów innych nurtów filozoficznych, zwłaszcza takie jak zarzut „mętnego stylu”, niemniej okazało się jej trwałym komponentem, a poniekąd i katalizatorem rozwoju. Otwarcie fenomenologii na literaturę daje o sobie znać nie tylko w metafilozoficznych poszukiwaniach własnego języka, ale również w podejmowanych przez fenomenologów badaniach konkretnych tekstów literackich. Wystarczy wspomnieć o autorach reprezentujących niemiecką szkołę wczesnej fenomenologii: monachijską (Daubert), getyńską (Ingarden) i fryburską (Heidegger), czy też o myślicielach tworzących francuski nurt rozwoju ruchu fenomenologicznego: Sartrze, Merleau-Pontym, Levinasie, Ricoeurze, a współcześnie Marionie i Romano. Do tego kręgu nie bez wątpliwości można również zaliczyć Derridę, który w najradykalniejszy sposób zestawia filozofię z literaturą. Dodajmy, że nie ma chyba gatunku literackiego, który by nie doczekał się jakichś analiz fenomenologicznych, a szczególnie istotną częścią rozważań fenomenologicznych dotyczących literatury stała się poezja – o czym przede wszystkim poświadcza myśl Heideggera. Ale ważny wkład do badań nad tą problematyką znajdujemy także w tekstach bardziej współczesnych myślicieli, jak Maldiney, Barbaras, Escoubas i Chretien.
Podczas seminarium chcemy przebadać to „uprzywilejowanie”, podążając różnymi drogami. Najpierw omówimy w sposób ogólny powiązanie fenomenologii i literatury, następnie wybierzemy kilka przykładów z tekstów należących do korpusu dzieł ruchu fenomenologicznego, ukazujących grę fenomenologii i literatury, poczynając od najwcześniejszych świadectw, sięgających początków ruchu, aż po jego najnowsze odsłony. Zajmiemy się również metarefleksyjną percepcją świata w poezji bliskiej pojęciom fenomenologii, zwracając uwagę m.in. na uprzywilejowane oko skierowane na dyskurs, literaturę i sztukę. Nowością jest fakt, że w tym semestrze po raz pierwszy w historii seminarium prowadzącymi poszczególne spotkania będą filozofki i filozofowie z wielu ośrodków naukowych. Dzięki temu uczestnicy seminarium będą mieli okazję zapoznać się z bardzo różnorodnymi perspektywami i ujęciami związku fenomenologii i literatury. Szczegółowy program zajęć znajduje się poniżej.

PRZYGOTOWALI:
Jarosław Jakubowski, Iwona Misiak,
Monika Murawska, Piotr Schollenberger,
Daniel R. Sobota

Rozkład zajęć i wskazówki bibliograficzne:

Spotkanie pierwsze: 02 marca 2026

Lektury: Jacques Derrida, Che cos’è la poesia? (Co to jest poezja?), „Literatura na Świecie” 1998, nr 11/12, s. 155-161.

Jacques Derrida, Ta dziwna instytucja zwana literaturą. Z Jacquesem Derridą rozmawia Derek Attridge, przeł. M.P. Markowski, „Literatura na Świecie” 1998, nr 11/12, s. 177-225.

Emmanuel Levinas, Imiona własne (teksty: Jacques Derrida oraz Proust i znaki), przeł. Janusz Margański, Wydawnictwo KR, 2000.

Spotkanie drugie: 16 marca 2026

Lektury: Edmund Husserl, List do Hugo von Hofmannsthala, przeł. P. Bukowski, „Teksty Drugie” 1996, nr 2/3, s. 255-258.

Nicolas de Warren, Wezwanie Husserla do mówienia: fenomenologia «filozofią mniejszą», przeł. W. Płotka, w: Wprowadzenie do fenomenologii. Interpretacje, zastosowania, problemy, t. 1, red. W. Płotka, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 2014, s. 50-72.

(Lektura uzupełniająca: R. Ingarden, Dążenia fenomenologów, rozdz. 2. O bezpośrednich danych doświadczenia, w: Polska Fenomenologia Przedwojenna. Antologia tekstów, red. D. Bęben. M. Ples-Bęben, Wyd. UŚ, Katowice 2013).

Spotkanie trzecie: 30 marca 2026

Lektura: Paul Ricoeur, Czasu i opowieści, w: tegoż, Czas i opowieść, t. 1: Intryga i historyczna opowieść, przeł. M. Frankiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008, s. 106-120.

Spotkanie czwarte: 13 kwietnia 2026

Lektury: Maurice Merleau-Ponty, Refleksja i zapytywanie, przeł. J. Migasiński, w: tegoż, Widzialne i niewidzialne, przeł. M. Kowalska, J. Migasiński, I. Lorenc i in., wstęp J. Migasiński, Fundacja Aletheia, Warszawa 1996, s. 17-60.

Spotkanie piąte: 27 kwietnia 2026

Lektury: Lucyna Skompska, (***) piszesz już napisane… w: tejże, Piszę już napisane (tom ukaże się w marcu nakładem Instytutu Mikołowskiego).

Spotkanie szóste: 11 maja 2026

Lektury: R. Ingarden, Wstęp do fenomenologii Husserla. Wykłady wygłoszone na uniwersyte-cie w Oslo (15 wrzesień – 17 listopad 1967), przeł. A. Półtawski, PWN, Warszawa 1974 s. 86-125, 216-238.
R. Ingarden, O tak zwanej „prawdzie” w literaturze, w: tegoż, Studia z estetyki, t. 1, PWN 1964, s. 415-464.
(Lektura uzupełniająca: E. Levinas, Odkrywając egzystencję z Husserlem i Heideggerem, przeł. E. Sowa, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2008).

Spotkanie siódme: 25 maja 2026

Lektury: Maurice Blanchot, Literatura i źródłowe doświadczenie; Inna samotność i samotność w świecie, Dwie wersje wyobrażeniowego, w: tegoż, Przestrzeń literacka, przeł. T. Fałkowski, PWN, Warszawa 2016, s. 74-88, 90-94.

Prowadzące i prowadzący spotkania:

Dr hab. Jarosław Jakubowski (UKW) – filozof, fenomenolog i hermeneuta; profesor uczel-ni. Autor monografii Skończoność egzystencjalna. Studium nad filozofią Paula Ricoeura (Epi-gram, Bydgoszcz 2018). Przetłumaczył z języka francuskiego II tom Czasu i opowieści Rico-eura (2008). Zainteresowania naukowe: współczesna filozofia francuska, fenomenologia, filo-zofia egzystencji, hermeneutyka.

Prof. dr hab. Iwona Lorenc – filozofka, fenomenolożka; związana przez lata z Wydziałem Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Akademią Teatralną im. A. Zelwerowicza w War-szawie. Autorka stu kilkudziesięciu artykułów i książek pisanych pod jej redakcją oraz wielu książek autorskich, m.in. Świadomość i obraz. Studia z filozofii przedstawienia (Scholar, War-szawa 2001), Minima aesthetica. Szkice o estetyce późnej nowoczesności (Scholar, Warszawa 2010), Niepewność fenomenu. Fenomenologia w horyzontach nowoczesności (Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2024). Specjalizuje się w filozofii współczesnej, fenomenologii, filozofii sztuki i estetyce.

Dr Iwona Misiak (IBL PAN) – historyczka literatury. Zajmuje się teorią poezji i historią lite-ratury XX wieku, w szczególności twórczością poetów i poetek pokolenia’68. Opublikowała wiele artykułów w czasopismach i tomach zbiorowych oraz trzy książki: Zmysł czytania (Rze-szów 2003), Początek zagadki. O labiryntowej twórczości Ryszarda Krynickiego (Warszawa 2015), My i Wy? Spór o kształt poezji pomiędzy pokoleniem ’68 a pokoleniami wcześniejszymi (Poznań 2024).

Dr hab. Monika Murawska (ASP Warszawa) – filozofka, fenomenolożka, profesor uczelni. Współpracuje także z Polsko-Japońską Akademią Technik Komputerowych w Warszawie i Uniwersytetem Jagiellońskim. Prezeska Polskiego Towarzystwa Fenomenologicznego. Czte-rokrotna stypendystka rządu francuskiego. Prowadzi badania dotyczące głównie fenomenolo-gii francuskiej i współczesnej filozofii sztuki. Tłumaczka, autorka tekstów do katalogów i książek z zakresu fenomenologii francuskiej i estetyki. Ostatnia książka to Fenomenologia i jej cień. Zwrot estetyczny w postfenomenologii (IFiS PAN, Warszawa 2023).

Dr hab. Piotr Schollenberger (UW) – filozof zajmujący się fenomenologią i tradycją estetyki fenomenologicznej, a także teorią sztuki, w szczególności sztuki współczesnej. Opublikował dwie monografie poświęcone fenomenologii sztuki oraz postfenomenologii: Granice poznania doświadczenia estetycznego (Warszawa 2014) oraz Jednostkowość i wydarzenie. Studia z este-tyki Lyotarda (Warszawa 2019). Współredaktor prac Fenomen i przedstawienie. Francuska estetyka fenomenologiczna. Założenia/zastosowania/ konteksty (Warszawa 2012), Aktualność estetyki Kanta (Toruń 2016), Horyzonty estetyki (Warszawa 2021).

Dr hab. Daniel R. Sobota (IFiS PAN) – filozof, fenomenolog. Autor kilkudziesięciu artyku-łów oraz trzech książek, w tym: dwutomowej monografii pt. Źródła i inspiracje Heideggerow-skiego pytania o bycie (wyd. Fundacja Yakiza, Bydgoszcz 2012-2013), pracy o początkach ruchu fenomenologicznego i istocie fenomenologii: Narodziny fenomenologii z ducha pytania. Johannes Daubert i fenomenologiczny rozruch (IFiS PAN, Warszawa 2017, wyd. niemieckie: Konigshaus & Neumann, Würzburg 2023). Jego badania obejmują takie obszary tematyczne, jak: filozofia niemiecka przełomu XIX i XX wieku, filozofia Heideggera, fenomenologia, filo-zofia pytania, filozofia teatru J. Grotowskiego i teoria performansu.

*
Odbywający się od blisko dziesięciu lat cykl seminaryjny pt. Czytanie (tekstów fenomenologicznych) organizowany jest przez Polskie Towarzystwo Fenomenologiczne we współpracy z Instytutem Filozofii i Socjologii PAN. Autorami tekstów, które omawiane były podczas wcześniejszych spotkań, są zarówno klasycy historii filozofii nowożytnej i współczesnej: Kartezjusz, Kant, Husserl, Heidegger, Patočka, Arendt, Gadamer, Henry, Marion i Ricoeur, jak i autorzy mniej jeszcze znani, choć dla ujęcia wybranych tematów mający szczególne znaczenie. W semestrze letnim 2025/2026 zapraszamy na osiemnasty już cykl spotkań jednosemestralnych poświęconych lekturze tekstów z zakresu fenomenologii literatury. Formuła spotkań, które prowadzone są przez zaproszonych gości-filozofów specjalizujących się w omawianej podczas zajęć tematyce, przewiduje nieskrępowaną analizę i interpretację wybranych tekstów fenomenologicznych lub jakoś związanych z fenomenologią (np. jako inspiracja) w celu poszerzenia i pogłębienia wiedzy dotyczącej podstawowych tematów filozofii. W tym sensie cele Czytania leżą daleko poza czysto „szkolną” prezentacją danej tematyki. Najczęściej tekst jest jedynie pretekstem, aby w nawiązaniu do problematyki wybranego dzieła przedstawić własny punkt widzenia i włączyć się w spór filozoficzny. W seminarium biorą udział osoby pochodzące z różnych środowisk akademickich, o różnym stopniu filozoficznego zaawansowania, doświadczenia i wiedzy, a także mające w tym zakresie różne filozoficzne preferencje. Seminarium jest otwarte dla wszystkich zainteresowanych nim osób: zarówno dla amatorów myślenia filozoficznego, studentów filozofii, doktorantów, jak i dla bardziej doświadczonych badaczy.
Gospodarzem spotkań jest dr hab. Daniel R. Sobota, prof. IFiS PAN.

Osoby wyrażające chęć uczestnictwa w seminarium proszone są o przesłanie zgłoszenia drogą mailową do dnia 27 lutego 2026 na adres: daniel.sobota@ifispan.edu.pl.

Można zapisywać się także w późniejszym terminie, jeśli kogoś interesuje uczestnictwo w poszczególnych zajęciach.

Kontakt do organizatora w sprawach innych niż zgłoszenie:
Daniel R. Sobota
e-email: daniel.sobota@ifispan.edu.pl, tel. 502618470

Lista tematów dotychczasowych „Czytań” wraz z nazwiskami osób prowadzących spotkania

1. E. Husserl: Witold Płotka (UG) (sem. letni. 2016)
2. M. Heidegger: Daniel R. Sobota (IFiS PAN)
3. J.-L. Marion: Wojciech Starzyński (IFiS PAN)
4. Kartezjusz: Wojciech Starzyński (IFiS PAN)
5. H.-G. Gadamer: Małgorzata Przanowska (UW) i Daniel R. Sobota (IFiS PAN)
6. M. Henry: Monika Murawska (ASP Warszawa)
7. J. Patočka: Wojciech Starzyński (IFiS PAN)
8. P. Ricoeur: Jarosław Jakubowski (UKW)
9. H. Arendt: Marcin Moskalewicz (UM Poznań)
10. Fenomenologia feministyczna: Marzena Adamiak (IFiS PAN)
11. I. Kant przez Husserla: Piotr Łaciak (UŚ)
12. R. Ingarden: Marek Piwowarczyk (KUL)
13. Fenomenologia polityczna: Andrzej Gniazdowski (IFIS PAN)
14. Fenomenologia Boga: Robert Grzywacz (UIK) i Szczepan Urbaniak (UIK)
15. Fenomenologia erosa: Piotr Karpiński (UP Kraków)
16. J. Derrida: Aleksander Kopka (UŚ)
17. J.P. Sartre (literacki): Magdalena Kozak (UIK)

Zapowiedzi:
18. Sem. zimowy 2026/2027: Bycie i czas (Daniel R. Sobota)

classic-editor-remember:

block-editor